China: het grootste Panopticum op aarde

De Chinese leider Xi Jinping is een ambitieuze man. Vanaf de dag dat hij op de troon klom, heeft hij fel strijd geleverd met de wijdverbreide corruptie in zijn land. Dat ging om de bekende frauduleuze praktijken: smeergeld in de vorm van luxueuze diners, dure wijnen, Ferrari’s, landhuizen, prostitueebezoek en nog zo wat westerse ziekten die de zuivere communistische mens bedreigen. Onlangs heeft hij zijn blik verruimd: het is hoog tijd om de mens te verbeteren.

Met behulp van big data wil hij vanaf 2020 afrekenen met die andere westerse ziekte: oprukkende normloosheid. China zou de laatste decennia namelijk veranderd zijn van een maatschappij van bekenden naar een maatschappij van vreemden. Morele normen zijn vervaagd en wanneer menselijk gedrag niet door moraal wordt begrensd, dan is een systeem nodig dat de daden van mensen inperkt.

Dit systeem heet het Sociaal Krediet Systeem. Alle meerderjarige Chinezen worden vanaf 2020 in de gaten gehouden. Iedereen krijgt een score en wie het spel van het leven slecht speelt, zal dat merken. Bij een slechte sessie gamen kun je altijd nog op de resetknop drukken. In China betekent een slechte score echter game over. Daarbij wordt alles wat gemeten kan worden, gemeten. Van schulden tot online zoekgedrag.

Als dat nog niet voldoende is, kunnen ook bedrijven en medeburgers elkaar beoordelen. Zo houdt iedereen elkaar in de gaten, wat uiteindelijk voor verregaande zelfcensuur leidt en volgens Xi Jinping tot een perfecte vol perfecte mensen. Een prachtig voorbeeld van Chinees maakbaarheidsdenken.

Maar verschilt dit systeem wel zo sterk van het onze? Wij leven toch ook in een samenleving waarin alles beoordeeld wordt? Denk aan Uber, Airbnb, Marktplaats. We beoordelen elkaar voortdurend en dat noemen we godbetert democratisering. Dat klopt. Het verschil met China is echter dat wij met elkaar bepalen wat we gewenst gedrag vinden. We kunnen naar de stembus, demonstreren, in debat gaan, een partij of vakbond oprichten. In China is er maar één macht - de absolute macht - en dat is de Communistische Partij. De Partij ís China en China ís de Partij. Het is een groot verschil of Amazon je ontvriendt of dat de Partij dat doet.

Toch is er wel degelijk iets Westers aan dit Chinese denken. Je kunt zelfs beweren dat de blauwdruk ervoor in Europa ligt. In 1791 schreef Jeremy Bentham over het beroemd geworden beeld van het panopticum: een cirkelgevangenis waarin de bewaker in de toren alle gevangenen op elk moment kan zien. Zij die zich bekeken weten, zullen hun gedrag aanpassen. Deze panoptische macht is volgens de Franse filosoof Michel Foucault de hoogste vorm van macht. Zij is namelijk zelfvoorzienend en zichzelf voedend. Uiteindelijk heb je helemaal geen bewaker meer nodig, enkel een toren met geblindeerd glas waarachter een bewaker zou kúnnen zitten.

Xi Jinping wil met zijn Sociaal Krediet Systeem precies zo'n macht invoeren. Als het er werkelijk van komt, betekent dat het grootste panoptische experiment op aarde. 1,4 miljard mensen in een cirkelgevangenis. Zullen zij er echt betere mensen van worden?

Rutger