Waarom u zeer waarschijnlijk een nihilist bent (en geen Übermensch)

In onze theatervoorstelling gaan Rutger en ik op zoek naar de maakbare mens. Onder de maakbare mens verstaan we een mens die door technologie te perfectioneren is. Een soort mens die ultiem gezond, intelligent, krachtig en gelukkig is. Zo’n mens noemen wij een Übermensch.

Friedrich Nietzsche, de filosoof die met het concept Übermensch op de proppen kwam, zou het totaal oneens zijn met onze insteek. Hij zou onze Übermensch uitlachen en bestempelen als een laag mens, afhankelijk van zijn behoefte aan kleine gezondheid en een laffe geestesrust die wij geluk noemen. Hoe zit dit? Hoe zag Nietzsche de Übermensch?

Om dat te begrijpen, is het noodzakelijk het nihilisme erbij te halen. Volgens Nietzsche verkeert het Westen in een nihilistische crisis. Deze crisis houdt in dat we niet langer in staat zijn onze oordelen over waarheid, goedheid en schoonheid te funderen op een eeuwigdurend fundament. Ofwel: we zijn er niet zeker van. Hoe komt dit?

Nou, zegt Nietzsche, dit komt omdat God – het ultieme fundament – is overleden. Sterker nog: wij mensen hebben hem vermoord. Dit zorgt ervoor dat zijn fundamenten zijn ingestort. Het gevolg híervan is een rampzalige toestand van stuurloosheid. Want, als niets zeker is, dan is alles geoorloofd. Nietwaar?

Nietzsche besteedt een groot deel van zijn denken aan het oplossen van deze nihilistische crisis. Hij verzint allerlei theoretische trucs om onze oordelen een nieuw fundament te geven, en één daarvan is de Übermensch. De Übermensch is volgens Nietzsche een superieure mens die in zijn eigen wil voldoende kracht en autoriteit vindt om nieuwe fundamenten te scheppen, om nieuwe waarden te creëren. Hij heeft geen goddelijk kader meer nodig, maar schept het kader zelf.

Zo geeft de Übermensch niet alleen richting aan zijn eigen leven, hij geeft ook richting aan anderen. Hij is een redder in tijden van stuurloosheid. Tijden zoals nu. Bij Nietzsche heeft deze redder niets te maken met perfectionering door technologie. De Übermensch heeft niets te maken met gezonder worden, krachtiger, intelligenter, gelukkiger.

Ofwel: de titel van onze voorstelling past niet bij het idee dat Nietzsche van de Übermensch had. Of toch wel? Het is maar een suggestie, maar misschien komt onze behoefte aan perfectie via technologie wel voort uit de crisis die Nietzsche beschrijft. Misschien proberen we een hemel op aarde te creëren in de tempel van ons lichaam, juist omdat we God om zeep hebben gebracht. Een poging die Nietzsche zeer waarschijnlijk een vlucht zou noemen, een nihilistische vlucht.

Walter